گفتار چهارم

در  گفتارهای قبلی بیان شد که " نگرش توحیدی به جهان این نیست که تفاوتهای طبیعی و وجودی را انکار کنیم، این است که ما از چشم خداوند به جهان نظر کنیم و همه چیز را متکی و قائم به او بدانیم".¹ بحث در ارتباط با مرکزیت و محوریت دنیایمان بود و اینکه " مرکز گرفتن خداوند به این است که اولاً مرجع تفسیر همه‌ی حوادث را خداوند بدانیم، ... و دوم اینکه کعبه و طوافگاه ارزشها را وجود ارزش‌آفرین‌ الهی بدانیم".²

" حتی کار کردن به خاطر خلق در یک جهان بینی خدا مرکزی معنایی جز این نخواهد داشت که چون راه خدا از میان خلق می‌گذرد، به خاطر خلق کار می‌‌کنیم، خلق از نظر ما رقیبی برای خداوند نیست، بلکه خدا را داشتن خلق را داشتن است".³ "ما در این جهان امانت نگهدار اوییم،... از ما درباره‌ی خودمان سوال خواهند کرد و امانت وجودمان را پس خواهند گرفت".⁴

"نگرانی عمیقی که درون یک انسان خداپرست هست، نگرانی از یک مسئولیت ابدی و فرار نکردنی است.... اما دلهره در جهان بینی غیر خدا مرکزی، دلهره‌ای است از بی‌تکیه‌گاه و بی‌پناه بودن، از پرتاب شدگی و بی‌ریشه بودن. اما دلهره‌ی انسان خدا‌ترس به دلیل ریشه‌دار و آینده‌دار بودن اوست. به دلیل امروزی بودن اوست، یعنی کسی که دیروزی داشته است و فردایی خواهد داشت".⁵

در قرآن ذکر شده  است:" لوح سرنوشت و سرگذشت هر انسان را در گردن خود آویخته‌ایم، یعنی یک انسان همه‌ی سرمایه‌اش همواره نزد خود اوست نه در جای دیگر، منتهی بر او پوشیده است، تا وقتی آنرا آشکار کنیم. نوشته‌ای از درون او بیرون خواهیم کشید. به او خواهیم گفت بخوان، نامه‌ی خود را بخوان، امروز تو خود حسابگر خود هستی..."⁶

کسی که معتقد به جهان‌بینی‌ای باشد که در آن ناظری وجود داشته باشد و تمامی زشتی‌ها و زیباییها روزی آشکار خواهد شد، از زشتی‌ها میپرهیزد  وسعی در آرایش به زیباییهای درونی می‌کند، چون می‌داند که " دیده‌ی بینایی هست که در ما نظر کند".^۷

در اسلام از روز قیامت نام برده می شود و این " بدین معنی نیست که خورشید در آن طالع استُ بلکه بدین معنی است که روشن است یعنی همه چیز در آن مکشوف است و جای نهانکاری نیست".^۸

" نباید پنداشت که معبود، کسی است که ما رسماً به درگاه او سجده می‌بریم و بطور مصنوعی نسبت به او عبادت می‌کنیم. آنکه ما طبیعتاً تسلیم او هستیم و به خاطر او تلاش وقف او کرده‌ایم، او معبود ماست... پس مسئله این نیست که خدا نداریم، چرا خدا داریم، باید پرسید کدام خدا؟"⁹

ما از جهان‌بینی خدا مرکزی و بینش توحیدی چنین می‌فهمیم  که هر چیز دیکری که در کنار خداوند بنشیند و رقیب نام او شود، شرک آفرین است. در جهان‌بینی اسلامی وقتی«بسم الله الرحمن الرحیم» می‌گوییم و به نام خدا هر کاری را شروع می‌کنیم، به معنای این است که در این جهان، تنها یک نفر نامدار است و خداست. هیچ چیز دیگر از پیش خود نامبردار نیست. همه چیز دیگر نام و نشان خود را از او می‌گیرند...

سبح اسم ربک الاعلی الذی خلق فسوی

نام پاک بلند خداوندت را تسبیح کن، این است فرمتنی که در جهان‌بینی خدا‌مرکزی داریم".¹⁰

*

" کسانی که برای خود تکیه‌گاهی غیر از خدا برگرفته‌اند، مانند عنکبوتند که با تنیدن تارهایی بدور خود، خانه‌ای ساخته‌اند و البته سست‌ترین خانه‌ها، خانه‌ی عنکبوت است. ای کاش می‌دانستند.

و براستی ای کاش می‌دانستند که خدا را با هیچ بتی نمی‌توان تعویض کرد".¹¹

1-صفحه 77، 2،3و4- صفحه 78، 5- صفحات79 و 80، 6-صفحه 60،

7و8-صفحه 82، 9-صفحات 83و 84، 10-صفحه 85، 11-صفحه 99

* چکیده کردن قسمت عمده ای از مباحث این گفتار خارج از حد توان من بود.

گفتار سوم

نکته‌اي که پيش از اين بيان شد، "اين بود که همه‌ي انسانها بدليل سکونتشان در جغرافياي واحد، لزوماً در جهان واحد زندگي نمي‌کنند، نکته‌ي ديگر که به آن پرداختيم اين بود که مي‌توان در جهاني زندگي کرد و در عين حال از آن جهان غايب بود؛ مي‌توان بيگانه‌اي را به جاي خود در جهاني نشاند تا نمايندگي کند و به نام ما عمل کند ... و چنين است که ما الينه مي ‌شويم، مسخ مي‌شويم و يا به تعبير دقيقتري که در قرآن است، خود را فراموش مي‌کنيم. اين بيگانه مي‌تواند تن خاکي ما باشد"1... و همچنين به اين نکته پرداختيم که فراموشي خدا منجر به بيگانه شدن از خود مي‌شود.

" انسان آگاه از وقتي متولد مي‌شود که در جهاني زندگي کند که هيچکس به جز خودش نماينده‌‌ي خودش نباشد... اينها مجموع سخناني است که در نوبتهاي گذشته بيان کرديم و وعده داديم که سخن را در زمينه‌ي جهاني که اسلام براي زندگي معرفي مي‌کند و محوري که براي اين دنيا معين مي‌کند، دنبال کنيم".2

"در يک کلام مي‌توان گفت جهاني که اديان به ما مي‌شناسانند جهاني است خدا مرکزي، نه انسان مرکزي، نه طبقه محوري و نه تاريخ محوري، هيچکدام ؛ بلکه خدا مرکزيست و خدا مرکزي بودن يعني اينکه همه‌ي راهها به خداوند ختم مي‌شود، همه‌ي تلاشها به خاطر او انجام مي‌شود و همه چيز تفسير نهايي خود را به واسطه‌ي خداوند پيدا مي‌کند. همه‌ي جهانها، چه جهان هستها، چه جهان بايدها همه از او سرچشمه ميگيرد و متکي و قائم به اوست... هر يک از ما جهاني داريم و اين جهان محوري و زباني دارد، بطوريکه از روي محور زندگي و زبان هر شخص مي‌توان دنياي دروني و واقعي او را کشف کرد، از اين لحاظ جهاني که در اسلام معرفي مي‌شود، يعني جهاني خدا مرکزي، عيناً محوري دارد که عبارتست از خداوند و زباني داردکه همان زبان مذهبي است".3

دکتر سروش سعي دارد مرکز بودن چيزي و محور قرار گرفتن پديده‌اي را با بيان مسئله‌اي آشکار سازد؛ اين مسئله عبارتست از تحويل علمي. براي اينکار علم فيزيک و شيمي را مثال مي‌آورد که گرچه به ظاهر علوم متفاوتي مي‌باشند ولي اگر آنها را عميق‌تر تفسير کنيم و هر دو را در سطح اتمي و مولکولي بررسي کنيم،"آنگاه پديده‌هاي به ظاهر متفاوت همه ناگهان زير يک چتر واحد قرار مي‌گيرند و همه به طور طبيعي و منطقي از يک چشمه‌ي واحد سيراب مي‌شوند".4 "اگر قبلاًٌ دو علم داشتيم که احياناً رقيب يکديگر و جدا از هم فرض مي‌شدند و حتي تصور مي‌رفت که ناظر به پديده‌هاي متفاوتي در جهان هستند و پيوستگي اندکي بين آنها هست، امروزه ما جز يک علم نداريم که همه‌ي علم دوم را در شکم خود دارد".5 او با تشريح محور و مبنا قرار گرفتن پديده‌اي اينگونه نتيجه گيري مي‌کند که " جهاني خدا مرکزي است که در آن تفسير نهايي همه‌ي پديدها، تفسيري متکي به وجود خداوند است".6

"هميشه ما در تفسرهايمان، چه در علم و چه در فلسفه وقتي آرام مي‌گيريم که به جواب نهايي برسيم"7، از اين لحاظ، در جهان بيني خدا مرکزي، "تا قبل از اينکه حادثه‌اي و ارزشي به خداوند منتهي شود، نمي‌توان آرام گرفت و هنوز بايد انديشيد، ... و تنها در خداست که اين پاسخ به تمام و کمال دريافت مي‌شود. در مورد ارزشها هم امر به همين منوال است. اين سوال در يک جهان‌بيني خدا مرکزي توجيه، تفسير و پاسخ نهايي خود را نخواهد يافت مگر اينکه به خدا و به رضاي او ختم شود... در اين جهان هم هست‌ها از خدا فرو‌مي‌ريزد و هم ارزشها".8

کساني که در برداشت از جهانبيني خدا مرکزي، اعتقاد به توحيد، چنين برداشت کرده‌اندکه جهان خارجي بايد توحيدي - به برداشت ايشان يکنواخت -  شود، " يعني اختلافات طبيعي و وجودي بين اشياء برداشته شود يا انکار شود، در اين صورت است که جهان بيني توحيدي معنا و وجود پيدا مي‌کند، اين خطاست. خطاي مضاعف هم هست، چرا؟ به خاطر اينکه اولاً سخن در جهان انسانهاست"9 و همانگونه که قبلاً توضيح داده شده است، جهان واقعي غير از جهان خارجي است و نبايد اين دو را يکي گرفت، "جهان توحيدي يعني جهاني که من به معناي واقعي در آن زندگي مي‌کنم، بايد محوري داشته باشد و اين محور خداوند است... ثانياً، اين مغالطه است بر مبناي واژه‌ي توحيد، پنداشته‌اند که توحيد يعني واحد کردن، يعني يکنواخت کردن، يعني برداشتن اختلافات!... وحدت خداوندي که ضامن وحدت دنياي واقعي هر کس است با يکنواختي در جهان خارج تفاوت بسيار دارد".10

در يک جهان بيني خدا مرکزي انسانها از جوانب گوناگون  کشيده نمي‌شوند و به جاهاي گوناگون جواب پس نمي‌دهند، کسان گوناگون از آنها طلبکاري نمي‌‌کنند و فقط در برابر يک کس و يک محور فعال و مسئولند".11 در جهان بيني خدا مرکز ما جز يک طلبکار نداريم - اگر طلبکاري هست - و جز به يک نفر بيشتر حساب پس نمي‌دهيم و آن خداوند است".12

او اين نکته را يادآور مي‌شود که با بيان " مسئوليت در برابر يک کس است و همه‌ي راهها به او ختم مي‌شود"13 نبايد توهم ايجاد شود که از همه‌ي چيزهاي ديگر غفلت کرده‌ايم، سر در گريبان خويش فرو مي‌بريم و خود را با خداي دروني ساخته‌ي خويش مشغول مي‌کنيم. اين بدين معنا نيست که ما خلق، رنج و ... را به دست فراموشي سپرده‌ايم، بلکه ما در راه خدا قرار مي‌گيريم، " راه خداست که راه تکامل است نه بلعکس... ما هيچگاه ارزشهايمان را را به هيچ معبودي غير از خدا منتهي نمکنيم، گامي فراتر بر‌ميداريم تا به خداوند برسيم، وقتي که به او رسيديم، به همه‌ي اينها رسيده‌ايم".14

در جهاني با محوريت خداوند، " ما امانت دار خداوند هستيم، ما خليفه‌ي خداوند هستيم، ما حتي براي او مي‌ميريم، زندگي کردن ما هم براي اوست، عبادتهاي ما هم براي اوست".15 در مفاهيم مکاتبي که انسان محور آنهاست، همه چيز حول محور انسان مي‌گردد، جهان تاريک است مگر اينکه آنرا به نور انسان روشن کنيم"16، اما در مکتب توحيدي، " انسانيت انسان را وقتي تمام و کامل مي‌دانيم که به خدا متکي باشد، به خدا نزديکتر باشد، پيوستگي و پيوندش را با خدا هر چه محکمتر کرده باشد؛

قطره درياست اگر با درياست          ورنه او قطره و دريا، درياست

تنها با اتکال به منبع فياض است که هويت انساني تشخص و هويت واقعي پيدا مي‌کند و باقيماندني پيدا مي‌شود".17

اين از نکات بسيار آموزنده و عبرت آموز روزگار ماست که به خاطر غلبه‌ي جهان‌بيني انسان مرکزي بر اذهان و عقول، تنها زيبايي که در جهان مورد توجه و علاقه است، زيبايي بيروني است... براي کسي که معتقد است زيباييهاي ديگري هم مي‌تواند وجود داشته باشد، آنگاه همه‌ي هست او و تلاش او مصروف اين نمي‌‌ شود که فقط و فقط در زيبايي بيرون بکوشد، بلکه درزيبايي درون هم به همان همان نسبت و بلکه بيشتر خواهد کوشيد..."18

مشک را بر تن مزن، بردل بمال                    مشک چه بود، نام پاک ذي‌‌الجلال

مولانا

"بايد از خودمان سوال کنيم در کدام دنيا زندگي ميکنيم، در آن دنيايي که نظارت خداوندي و حضور پر‌احتشام و سنگين او را احساس مي‌کنيم؟ يا در دنيايي که فقط از نظر علمي و فلسفي مي‌دانيم که چنان موجودي در جهان هست، اما کمترين نقشي در زندگي ما ندارد...خدا مي‌بايد رسماً و عملاً ئارد زندگي ما شده باشد. آنچه به نام جهاد اکبر و اصغر مي‌ناميم درست همينجا مطرح مي‌شود. پيغمبر وقتي از جنگ بر‌مي‌گشتند فرمودند ما روانه‌ي جهاد اکبر هستيم، پرسيدند يعني چه؟ فرمودند: جهاد با نفس، تخريب نفس و بازسازي نفس. معطر و زيباتر کردن درون و پيراست زشتي‌ها و پليديهاي باطن، اين جهاد اکـــــبر است".19

من فداي آنکه نفروشــد وجود                      جز به آن سلطان با افضال وجود

من فداي آن مس همت پرست                    کو بغير کـــيميــا نارد شکست

1-      صفحه 53، 2- صفحه 54، 3- صفحات54 و 55، 4- صفحه 57، 5- صفحه 59،

6و 7- صفحه 61، 8و 9- صفحه 63، 10- صفحه 64، 11- صفحه 66، 12- صفحه 65،

13- صفحه 66، 14- صفحه 67، 15و 16- صفحه 68، 17- صفحه 69،

18- صفحات 71و72، 19- صفحه 74.

تو این ایام تعطیلات کتابی خوندم به اسم دالان بهشت،

 رمانی بود با محوریت دختری به اسم مهناز و داستان شرح اتفاقاتی هستند که برای مهناز می افتند.این اتفاقات از سن 16 سالگی شروع میشن که او دختری بی تجربه و از خیلی لحاظ  خام محسوب میشه، محمد پسر همسایه که از خیلی جهات در سن خودش-20سالگی- پسر ایده آل و پخته ای محسوب میشه، علاقه ی زیادی به مهناز داره ....با رضایت هر دو خانواده با هم عقد می کنن.... 

در کل داستان در رابطه تغییراتی که در زندگی و شخصیت مهناز پیش میاد. اینجا بهانه ی شروع این تغییرات،  نسبتاً سنگینه و موضوعات و اتفاقات زیادی پیش میاد که  باعث رشد شخصیتی و درونی مهناز میشه ....

به قول پدرم یشه از رمان ها و کتاب ها درس زندگی گرفت.موضوع خوب انتخاب شده بود؛ چیزی که تونستم بیشتر ازش استفاده کنم تجربه هایی بود که شخصیت های داستان بدست می آوردند و نتیجه گیری هایی که جای جای کتاب آمده بود؛ گرچه نباید این نتیجه گیریها را صد در صد و بدون فکر قبول کنیم ولی قابل استفاده است.

اشکال اصلی کتاب به نظر من اینه که داستان خیلی کند پیش میره و خیلی بیشتر از جزییات مورد نیاز در کتاب آورده شده و می تونم بگم که اولین کتابی بود که براحتی ازخیر بعضی پاراگراف ها و یا حتی صفحات می گذشتم، بدون اینکه نگران این باشم که ممکن قسمتی از داستان رو ازدست بدم؛ موردی که به نظرم روی همین موضوع هم میتونه صحه بگذاره، 450 صفحه ی کتاب که به نظرم زیاد و میشد همین موضوع رو در 200 یا 250 صفحه نوشت، البته دوباره ذکر می کنم که تمام اینها نظرات شخصی من هستند.

در کل من این کتاب رو برای خوندن به کسی توصیه نمی کنم، مگر در شرایطی که احساس کنم براش لازمه. کسانی هم که حوصله ی خوندن کتابهای کمی پر صفحه را ندارند این کتاب رو نخونن. من قسمتهایی از متن کتاب رو اینجا آوردم؛ که اکثراً نتیجه گیری هایی هستند که نویسنده از طرف مهناز گرفته و به نظرم قابل استفاده ترین قسمتها هستند.

هر که هوایی نپخت یا که به فراقی نسوخت / آخر عمر از جهان چو برود خام رفت

حالا بعد از سالها فهمیده ام؛ حس دوست داشتن، حس عاطفی و کشش روحی، حس تعلق خاطر که بدون هیچ گونه رنگی از شهوت و خواست های جسمی باشد، قشنگترین حس های دنیاست. حسی مقدس است و شیرین که اگر کسی فقط یکبار در زندگی اش تجربه کند، تازه می فهمد منظور خداوند از عشق و مهر ومحبت چیست.1

وقتی آدم از درون راضی و خوشحال است، وقتی قلبش گرم و دلش شاد است احساس می کند همه چیز زیباست و همه خوشبختند. بر عکس مواقعی که از درون تکیده و غمگین و درمانده است، قشنگترین منظره های دنیا برایش تیره و تار است و رنگ غم دارد، چون خودش دلش گرفته ، فکر میکند همه غمگینند. این هم یکی ازاشتباههای همیشگی بشر است که همه چیز را قیاس به نفس می کند.2

....صرف خواستن چیزی، بدون دانستن چرای آن، آدم را گمراه می کند. من بدون اینکه نیاز به خواستن و داشتن را حس کنم، بدون فکر و تعلق و به آسانی محمد را در کنار خود دیدم و شاید همین باعث درجا زدن ذهن خام من می شد. چون تشنگی و نیاز را نمی شناختم، نیاز به دوست داشتن و عشق، نیاز به حامی و همفکر، نیاز به پناه و همراه و نیاز به امنیت خاطر. من بی زحمت صاحب گنجی بودم که نمی دانستم باید با آن چه کنم؟! چطور حفظش کنم یا از آن بهره ببرم و بدبختانه آنقدر به تملکش مطمئن بودم که لزومی هم برای تقلا کردن و نگهداری اش نمی دیدم.3

 و من سالها بعد فهمیدم که همه چیز در این دنیا فراموش می شود، تغییر می کند و از بین می رود، غیر از تسلط شیرین جان ئ روح آدم ها بر یکدیگر. اثری که از این سلطه بر جان دیگری باقی می ماند، تغییر ناپذیر و پایدار است، اما به شرطی که این اثر زاییده ی عشق و محبت واقعی باشد، نه آ نچه دیگران به غلط نامش را عشق می گذارند. عشق تماس مستقیم دو روح است که، بین تمام ارواح عالم همدیگر را می شناسند و در هم حل می شوند..... 4

نظام این دنیا بر پایه ی درک و فهم و شعور بنا شده است و برپاست؛ عدم درک و فهم و بی شعوری و کم عقلی در  هر مرحله ای از زندگی، از معمولی ترین روابط گرفته تا عشق های آتشین و ریشه دار، اگر مستمر و دایمی بشود، قاتل رابطه و عشق و دوستی است....5

ارواح خوشبخت در این عالم آنهایی هستند که ستون هایی از مهر و عشق و تفاهم و درک و وابستگی عاطفی و کشش روحی مبنای رابطه شان است و در انتها وصل جسم به عنوان سقف آن بنا می شود.غیر از آن و اگر از سقف بخواهی شروع کنی به جز سرگشتگی و دلزدگی و گمراهی، که آدم ها را به بیراهه می اندازد و خسته و افسرده، حیران و درمانده به حال  خودشان می گذارد، حاصلی ندارد.6

بعضی آدم ها عشق و دوست داشتن را افساری به گردن طرف مقابل می بینند و این بدترین نوع دوست داشتن است، شناعتی واضح که تقدس عشق ر آلود می کند و به ذلالت می کشاند.

عشق همرام شدن از روی تمایل است، سر به راه دوست گذاشتن از فرط نیاز برای فدا شدن است، نه دامی برای به اسرت کشیاندن و نه غل و زنجیری به پای آزادی و پرواز. عشق باید بال پرواز باشد برای گذران زندگی، نه شکستن بال دیگری که مرغ خانگی پر و بال شکسته ای باشد، اسیر در دام.7

اما زندگی معطل درماندگی های ما نیست، می گذرد و در گذز روزها بزرترین مصیبت ها از تو دور می شوند و متعلق به گذشته. تا هستی و نفس داری، مجبوری دوباره به زندگی برگردی، ببینی و بفهمی و تحمل کنی. درد از بین می رود؟ از عظمت مصیبت و فاجعه کم میشود؟

نه درد هست، مصیبت هست، ولی در درون تو، با تو و کنار تو، خمراهت می آید و تو به آن عادت می کنی. درد جزئ لاینفک زندگی است، فرار از آن فرار از زندگی است که امکان ندارد.8

....و من به مرور در گذر زمان و آشنا شدن با سرگذشت آدم ها به این نتیجه میرسیدم که تمام زندگی مثل داستان است. داستان های جورواجور، بعضی پر فراز و نشیب، بعضی آرام و درگیر سکون و روزمرگی و بعضی مثل خواب های آشفته و پریشان. ولی آنچه مسلم است، در تمام زندگی ها یک چیز با شدت و ضعف هست و آن، فرسایش و رنج است که جزئ لاینفک تمام زندگی هاست و برخورد آدم ها با این جزئ همیشگی، متفاوت است.بعضی دوست دارند خودشان قهرمان داستان زندگیشان باشند. آنها آدم های موفقی هستند که به هر قیمتی، داستان را مطابق میلشان عوض می کنند و جلو می روند. رنج می کشند، اما از آن مثل صیقل روح استفاده می کنند، نه وزنه ای به پا برای جا زدن. ولی  بعضی ها ترجیح میدهند که سیاهی لشکر داستان زندگیشان باشند. برای همین در مسیر زندگی، جابجا، قهرمانه ای مختلف پیدا می شوند و زندگی آنها را نقش می زنند و معلوم است که وقتی آدم سیاهی لشکر باشد، باید به فرمان قهرمانها گردن بنهد و تسلیم شرایط باشد و همین باعث می شود که مرارت و رنج اینها بیش از دیگران باشد.

و به این نتیجه میرسیدم که اگر آدم ها، تمام سعی اشان را بکنند که به جای سیاهی لشکر، قهرمان اصلی زندگیشان باشند، تمام داستان ها، اگرچه با سختی و رنج و فراز و نشیب، اما بدون شک پایانی دلنشین خواهد داشت که کمترین حسن آن این است که دیگر آدم از خودش گله ای ندارد.9

خیلی ها هم میخندن فقط برای اینکه گریه نکرده باشن.

بعد از این دست من و زلف چو زنجیر نگار/ چند و چند از پی کام دل دیوانه روم

گر از این منزل ویران به سوی خانه روم / دگر آنجا که روم عاقل و فرزانه روم

زین سفر گر به سلامت به وطن باز رسم/ نذر کردم کخ خم از راه به میخانه روم

تا بگویم که چه کشفم شد از این سیر و سلوک/ به در صومعه با بربط و پیمانه روم

گر ببینم خم ابروی چو محرابش باز / سجده ی شکر کنم وز پی شکرانه روم 10

این منم، خوشبختترین زن دنیا، که در تاریک و روشنجاده ای که به آسمان وصل می شود، در حالی که احساس میکنم خود بهشت را در کنار دارم، به همراه نیمه ی دیگر وجودم به دالان بهشت میروم.

ارزش وصل نداند مگر آزرده ی هجر / مانده آسوده بخسبد چو به منزل رسد 11

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 

1-صفحات 28 و 29، 2-صفحه ی 29، 3- صفحه ی 77، 4- صفحه ی 102، 5- صفحات 150و 151، 6- صفحه ی 210،7- صفحه ی 227، 8- صفحات 326 و 327، 9- صفحه ی 334، 10- صفحه ی326،   11- صفحه ی448.